Munda Ungulan/Birsa Munda Andolan
(рдоुंрдбा рдЙрд▓рдЧुрд▓ाрди /рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдЖंрджोрд▓рди)
➤рдмिрд░рд╕ा рдЖंрджोрд▓рди 19рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рдиों рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдФрд░ рд╡्рдпाрдкрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдоें рд╕े рдПрдХ рдеा, рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рдЭाрд░рдЦंрдб рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░ांрдЪी рдЬिрд▓े рдХे рджрдХ्рд╖िрдгी рднाрдЧ рдоें 1899-1900 рдИрд╕рд╡ी рдоें рд╣ुрдЖ।
➤рдЗрд╕े 'рдоुрдг्рдбा рдЙрд▓рдЧुрд▓ाрди ' рдоुрдг्рдбा рдорд╣ाрд╡िрдж्рд░ोрд╣ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
➤рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рднू -рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЬрдоींрджाрд░ी рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднू-рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдЙрджрдп рд╣ुрдЖ рдФрд░ рдмाрдж рдоें рдмिрд░рд╕ा рдХे рдзाрд░्рдоिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд░ूрдк рдоें рдЗрд╕рдХा рдЪрд░рдоोрдд्рдХрд░्рд╖ рд╣ुрдЖ।
➤рдХाрд░рдг
➤рдоुрдг्рдбा рдЙрд▓рдЧुрд▓ाрди рдХे рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдХाрд░рдг рдеे।
1) рдЦूंрдЯрдХрдЯ्рдЯी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рдФрд░ рдмैрда рдмेрдЧाрд░ी рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди :- 19рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдЙрдд्рддрд░ी рдоैрджाрди рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों, рдЬрдоींрджाрд░ों, рдаेрдХेрджाрд░ों, рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдиे рдоुंрдбा рдЬрдирдЬाрддि рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рднू -рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рд╡ाрд▓ी рднूрдоि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (рдЦूंрдЯрдХрдЯ्рдЯी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा) рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднू -рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рд╡ाрд▓ी рднूрдоि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдк्рд░рдЪрд▓рди рдХिрдпा।
➤рдмंрдзुрдЖ рдордЬрджूрд░ी (рдмेрда рдмेрдЧाрд░ी) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े (рджेрдХु )рдЧैрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों/рдмाрд╣рд░ी рд▓ोрдЧ рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддे рдеे।
2) рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХा рдХोрд░ा рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдоोрд╣ -рднंрдЧ :- рд╡िрднिрди्рди рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдиे рднूрдоि рд╕ंрдмंрдзी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХे рд╕рдоाрдзाрди рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рд▓ाрд▓рдЪ рджेрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо-рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдоें рджीрдХ्рд╖िрдд рдХрд░рдиा рдк्рд░ाрд░ंрдн рдХрд░ рджिрдпा।
➤рдХिंрддु рд╡े рднूрдоि рдХी рдоूрд▓ рд╕рдорд╕्рдпा рдХा рдХोрдИ рд╕рдоाрдзाрди рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдП।
3) рдЕрджाрд▓рддों рд╕े рдиिрд░ाрд╢ा :- рдЬрдм рдоुंрдбा рдХрдмीрд▓े рдХे рд╕рд░рджाрд░ों рдиे рдмाрд╣рд░ी рднूрд╕्рд╡ाрдоिрдпों рдФрд░ рдЬрдмрд░ी рдмेрдЧाрд░ी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЕрджाрд▓рддों рдХी рд╢рд░рдг рд▓ी рддो рд╡рд╣ां рднी рдЙрди्рд╣ें рдиिрд░ाрд╢ा рд╣ी рд╣ाрде рд▓рдЧी।
➤рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдХाрд░рдг
4) 1894 рдХा рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рд╡рди рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХाрдиूрди :-1894 рдХा рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рд╡рди рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХाрдиूрди рдмрди рдЬाрдиे рд╕े рдЬंрдЧрд▓ рдкुрдд्рд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХे рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрдзрди рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╣ो рдЧрдП।
➤рдЙрди्рд╣ें рднूрдЦों рдорд░рдиे рдХी рдиौрдмрдд рдЖ рдЧрдИ।
➤рднूрдЦ рд╕े рдмिрд▓рдмिрд▓ाрддे рдоुंрдбाрдУ рдХो рдЖंрджोрд▓рди рдХрд░рдиे рдХे рд╕िрд╡ा рдХोрдИ рд░ाрд╕्рддा рдирд╣ीं рдмрдЪा।
➤рдмिрд░рд╕ा рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп
➤рдЖрд░्рдеिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп :- рд╕рднी рдмाрд╣рд░ी рддрдеा рд╡िрджेрд╢ी рддрдд्рд╡ों рдХो рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдиा рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдоुंрдбाрдУ рдХी рдЙрдирдХी рдЬрдоीрди рд╣рдеिрдпाрдиे рд╡ाрд▓े рдЬрдоींрджाрд░ों рдХो рднрдЧाрдиा рдПрд╡ं рдЬрдоीрди рдХो рдоुंрдбा рдЙрдирдХे рд╣ाрде рдоें рд╡ाрдкрд╕ рд▓ाрдиा।
➤рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп :- рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиा рддрдеा рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдоुंрдбा рд░ाрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиा।
➤рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп :- рдИрд╕ाрдИ рдзрд░्рдо рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рдиा рддрдеा рдИрд╕ाрдИ рдмрди рдЧрдП рдЕрд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдоुंрдбाрдУ рдХो рдЕрдкрдиे рдзрд░्рдо рдоें рд╡ाрдкрд╕ рд▓ाрдиा।
➤рдкрд░िрдгाрдо
➤рдмिрд░рд╕ा рдЖंрджोрд▓рди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдоुंрдбा рд░ाрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХрд░рдиे рдоें рд╡िрдлрд▓ рд░рд╣ा, рд▓ेрдХिрди 1902 рдоें рдЧुрдорд▓ा рдПрд╡ं 1903 рдоें рдЦूрдЯी рдХो рдЕрдиुрдоंрдбрд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкрдиा рддрдеा 1908 рдХे рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рдХाрд╢्рддрдХाрд░ी рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдоुрдг्рдбाрдУं рдХो рдХुрдЫ рдЖрд░ाрдо рдЕрд╡рд╢्рдп рдоिрд▓ी।
➤рд╡рд░्рд╖ 1908 рдоें рдкाрд░िрдд рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рдХाрд╢्рддрдХाрд░ी рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдХे рдж्рд╡ाрд░ा (рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдХाрд╢्рддрдХाрд░ी) рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा, рдмंрдзुрдЖ рдордЬрджूрд░ (рдмेрда рдмेрдЧाрд░ी) рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рддрдеा рд▓рдЧाрди рдХी рджрд░ें рдХрдо рдХी рдЧрдИ।
➤реЮाрджрд░ рд╣ाрдлрдоैрди рдиे 1908 рдХे рдЫोрдЯाрдиाрдЧрдкुрд░ рдХाрд╢्рддрдХाрд░ी рдХो рдоाрдирд╡ीрдп рдоूрд▓्рдпों рдХी рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा рдЧрдпा рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдк्рд░рдпाрд╕ рдмрддाрдпा।
➤рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рдеा।
➤рдкрд░ंрддु рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЖрджिрдо рдкрд░ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд╡िрд░ोрдзी рдХрд░рдиे рд╕े рдЗрдирдХाрд░ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।
➤рдоुрдг्рдбा рд╕рдоाрдЬ рдЖрдЬ рднी рдЙрди्рд╣े 'рдмिрд░рд╕ा рднрдЧрд╡ाрди', 'рдзрд░рддी рдЖрдмा', рдзрд░рддी рдкिрддा) 'рд╡िрд╢्рд╡рдкिрддा рдХा рдЕрд╡рддाрд░' рдЖрджि рдХे рд░ूрдк рдоें рдпाрдж рдХрд░рддा рд╣ै рдЙрд╕рдХे рдЧांрд╡ рдЪाрд▓рдХंрдж рдХो рддीрд░्рде рд╕्рдерд▓ рдХा рджрд░्рдЬा рджेрддा рд╣ै।
➤рдоुंрдбा рд╕рдоाрдЬ рдХे рдмीрдЪ рдмिрд░рд╕ा рдХे рдиाрдо рд╕े рдПрдХ рдкंрде -рдмिрд░рд╕ाрдИ рдкंрде рдЪрд▓ рдиिрдХрд▓ा।
➤рдмिрд░рд╕ा рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдоृрддि рдоुрдг्рдбाрдУं рдХे рд╣ृрджрдп рдоें рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।рдмिрд░рд╕ा рдХी рд╡ीрд░рддा рд╡ рдмрд▓िрджाрди рдХी рдЧाрдеा рдЕрдиेрдХ рд▓ोрдХ рдХрдеाрдУ рд╡ рд▓ोрдХ рдЧीрддों рдоें рдЕрдорд░ рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै।
➤рд╡рд╣ рдЖрдЬ рднी рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдоें рдирдпे рдпुрдЧ рдХा рдк्рд░ेрд░рдгा рдкुंрдЬ рд╣ै।
➤рд╡ैрд╕ा рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдоुंрдбा рд░ाрдЬ рдХा рд╕рдкрдиा рднрд▓े рд╣ी рдкूрд░ा рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХा, рд▓ेрдХिрди рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рдЖрдЧ рдЕंрджрд░ рд╣ी рдЕंрджрд░ рд╕ुрд▓рдЧрддी рд░рд╣ी , рдпрд╣ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рдЖрдЧ рдкृрдердХ рдЭाрд░рдЦंрдб рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдмрди рдЧрдИ।

















