Teaching Aptitude рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕िрдж्рдзांрдд рддрдеा рдЙрд╕рдХी рд╡िрдзिрдпों рдХे рдХिрд╕ी рдирдП рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рднूрдоिрдХा рдпा рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрдиा рдпा рдЙрд╕े рд╕рдордЭрдиे рд╕े рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрднा рдФрд░ рд╕ृрдЬрди рдХी рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХाрд░्рдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै рдЬो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рднौрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ु рдХो рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╕ृрдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ेрддु рдЬो рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा : рдк्рд░рдХृрддि, рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं рдПрд╡ं рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (The Nature, Characteristics and Objectives of Teaching)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕рддрдд рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХे рдмीрдЪ рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ुрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдПрд╡ं рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рджोрдиों рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ुрдУं рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдврд▓рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं (The Nature and Characteristics)
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕рддрдд рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдФрд░ рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднी рд╣ै рдЬो рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрднिрди्рди рддрде्рдпों рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдгों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХрд▓ा рдЕрдз्рдпрддाрдУ рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Objectives of Teaching)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрднिрд░ुрдЪि рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рд░рд╣рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдиा рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।рддाрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдЕंрддрд░рдХ्рд░िрдпा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं:-
- рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕
- рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
- рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕
- рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕
- рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рднौрддिрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдЕрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡ рдиैрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЖрджрд░्рд╢ рдХी рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рддाрд░्рдХिрдХ рдХ्рд╖рдорддा, рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рд╕рдордЭ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рдмंрдзुрдд्рд╡ рдХी рднाрд╡рдиा рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдоें рд╕ूрдЪрдиा рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХो рд▓рдЧाрддाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЧृрд╣ рдХाрд░्рдп рднी рджेрддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЫाрдд्рд░ों рдиे рдХ्рдпा рд╕ीрдЦा рд╣ै рдЗрд╕рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░рдиा। рдЫाрдд्рд░ों рдиे рдХ्рдпा рдкрдв़ा рдФрд▒ рдХ्рдпा рд╕ीрдЦा рдЗрд╕рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░рдиा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдХрдХ्рд╖ा-рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ोрдиा рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ- рдЫाрдд्рд░ рдХे рдмीрдЪ рджोрд╕्рддाрдиा рддрдеा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै рддो рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдмाрдзा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╣рдоेрд╢ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдоें рд╕рд╣рдЬ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдоूрд▓рднूрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдПं (Basic Requirements of Teaching)
рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдд्рд░िрдХोрдгीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдЫाрдд्рд░ (рдЕрдз्рдпेрддा) рдФрд░ рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рддीрдиों рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдд्рд░िрдХोрдгीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрд╣ां рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдЫाрдд्рд░, рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдоिрд▓рди рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ां рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЗрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рддрдд्рд╡ों рдХा рдЕрдкрдиा-рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЗрди рдЪाрд░ рддрдд्рд╡ों рдХा рд╣ोрдиा рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬो рдиिрдо्рди рд╣ैं :-
рд╢िрдХ्рд╖рдХ (Teacher)
рд╢िрдХ्рд╖рдг- рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдиैрддिрдХрддा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрд╖рдп рдХे рдЬ्рдЮाрддा рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдз्рдпेрддा рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рднाрд╡ рдХाрд░ी рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкूрд░्рдгрддा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХी рдпुрдЧ рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡ рдХाрд░ी рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЕрдд्рдпाрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкрде рдк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рднौрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рддрдеा рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЕрдз्рдпेрддा (Learner)
рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рдЕрдз्рдпेрддा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХा рдз्рдпेрдп рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ूрдЪрдиा рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ोрддी рд╣ै рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдЕрдж्рдпрддрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЙрдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрдз्рдпेрддा рдХो рджे рддाрдХि рдЙрд╕рдХा рдмोрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд╕рдХे। рдЕрдз्рдпेрддा рдХोрдИ рдЫाрдд्рд░ рдпा рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЕрдз्рдпेрддा рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдз्рдпेрддा рдХी рд╡िрд╖рдп рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рддрдеा рдЙрд╕рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рддाрдХि рд╡े рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдиैрддिрдХрд╡ाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрди рд╕рдХे рдФрд░ рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ो рд╕рдХे।
рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु (Subject Matter)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрдд्рд╡ рд╣ै рдЬो рд╕ाрдоाрди्рдпрддा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХिंрддु рд╡िрд╖рдп рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХी рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЪाрд░्рдЯ, рдоाрдирдЪिрдд्рд░ ,рддाрд▓िрдХा рдПрд╡ं рдоॉрдбрд▓ рдХी рддैрдпाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдпा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдкрдХрд░рдг рдоें рдоीрдбिрдпा рддрдХрдиीрдХी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрдиा рдХिрд╕ी рднी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрдз्рдпрдЧрдо рд╡ рд░ुрдЪिрдХрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдкрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╡ांрдЫिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ-рд╕्рд╡рд╕्рде рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (Cool-Healthy Classroom Environment)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдмрд╣ुрдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ो। рдХ्рдпोंрдХि рд╢ोрд░рдЧुрд▓ рд╢ोрд░ рд╢рд░ाрдмा рдХी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдмाрдзिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХрдХ्рд╖ рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдкिंрдб्рд░ाрдк рд╕ाрдЗрд▓ेंрдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдпा рд╕ूрдЪрдиा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХो рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдмाрдзा рдХे рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुंрдЪे। рдЗрд╕рд▓िрдпे рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ-рд╕्рд╡рд╕्рде рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдгрдХा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг (Important Steps of Teaching)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╕ीрдЦрдиा рдПрдХ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдмिрдиा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╕ीрдЦрдиा рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рди рдЪрд░рдгों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै।
рдпोрдЬрдиा (Preparation)
рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдпोрдЬрдиा рдХाрд░्рдп рдХो рдЧрддि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиी рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓, рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬрдм рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╣рд░ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЕрдкрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╣ैं рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдмोрдз्рдпрдЧрдо рд╕ुрдЧрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдмिрдиा рдпोрдЬрдиा рдХे рдХोрдИ рднी рдХाрд░्рдп рд╕ंрдкाрджрди рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рддैрдпाрд░ी (Planning)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрд╣ां рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдирдИ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдЖрдП рдЫाрдд्рд░ рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рддрд░ीрдХे рд╕े рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдЬ्рдЮाрди рджेрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╣ैं рддो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЕрдкрдиे рдпोрдЬрдиा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рддैрдпाрд░ी рднी рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЬो рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдкреЭाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ुрдЪिрдХрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдЪ्рдЫे рдвंрдЧ рд╕े рд╣ृрджрдпाрдЧрдо्рдп рдХрд░ें। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рддैрдпाрд░ी рдХा рдЕрд░्рде рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдХैрд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рд░ुрдЪिрдХрд░ рд╣ो।рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рддрдеा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЖрджि рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।
рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг (Presentation)
рддैрдпाрд░ी рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдРрд╕ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рдЙрд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдкूрд░्рдгрддा рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ु рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ो рд╕рдХे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдХрд░рдг рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╢ांрддिрдкूрд░्рд╡рдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╡िрд╖рдп рдХो рд╕рдордЭ рдкाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдпोрдЧ्рдпрддा рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЕрдЪ्рдЫे рдвंрдЧ рд╕े рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рдЙрд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рдХे। рдЕрдз्рдпेрддा рдЕрдкрдиी рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЧ्рд░рд╣рдг рдпा рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг рд╣ैं।
рддुрд▓рдиा (Comparison)
рддुрд▓рдиा рднी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рдЧрд▓рддी рдХो рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рдоौрдХा рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рддुрд▓рдиा рдХрд░ рдк्рд░рдердо рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╕े рджूрд╕рд░ा рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХो рдмेрд╣рддрд░ рддрдеा рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрдд рд╕ुрд╕ंрдЧрдд рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдЕрдз्рдпाрдкрди рд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рдЬाрдЧृрддि рдЖрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг (Generalization)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдПрдХ рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХा рджूрд╕рд░े рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХा рддुрд▓рдиा рдХрд░ рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдЕрдзिрдХ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдмेрд╣рддрд░ рдкрд░िрдгाрдо рджे рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдкрд░िрдгाрдоों рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдкрд░िрдгाрдо рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рдмेрд╣рддрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдХा рдж्рдпोрддрдХ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдиिрдпрдо рд╕ंрдЧрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।
рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ (Application)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рдмрдиाрдиा рд╣ै। рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдиिрдд्рдп рдирдП рд╕ूрдЪрдиा рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдиैрддिрдХ рдЧुрдг рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рдпोрдЬрдиा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдиिрдпрдорддः рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░ рдиिрдд्рдп рдк्рд░рддिрджिрди рдирдпे рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдХिрд╕ी рдиिрдпрдо рдХा рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рдХा рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рд╣ी рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЧрддि рдХो рдЬाрд░ी рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдиिрдд्рдп рдирдпे рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрдзिрдпां (Important Methods of Teaching)
рдХिрд╕ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╢ैрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╕ूрдЪрдиा рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕ंрдЪाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдоाрди्рдпрддः рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХी рдпोрдЬрдиा рддрдеा рдиीрддि рдХो рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╕े рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрд░ुрдЪि рдоुрдЦ्рдпрддः рдкрд╣рд▓ू рд╣ोрддे рд╣ैं- рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиा рддрдеा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдиा। рдпрд╣ рд╡िрдзि рддाрд░्рдХिрдХ рдПрд╡ं рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि (Lecture Method)
рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдПрд╡ं рдкुрд░ाрдиी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рдпрд╣ рдСрдЯोрдХ्рд░ेрдЯिрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдЪाрд░ рдХा рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рддрдеा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рд╣ोрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдиीрддि рдЕрдкрдиाрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдмोрдз्рдпрдЧрдо рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдиिрдо्рди рдмाрддों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै –
- рд╡िрд╖рдп рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░ें
- рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХी рдХрд▓ा рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा
- рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ुрдирдиे рдХी рдЖрджрдд
- рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрди्рдп рд░ोрдЪрдХ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рдиे рдХी рдХрд▓ा
- рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХो рдкुрд░ाрдиे рдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХी рдХрд▓ा
рдпрдж्рдпрдкि рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рднाрд╡ рдХाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै рдкрд░ंрддु рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХो рд░ोрдЪрдХ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдкрдХрд░рдг рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХे рджौрд░ाрди рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдоें рд░ुрдЪि рд▓े।
рдкाрда рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╡िрдзि ( Lesson Demonstration Method)
рдкाрда рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдПрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै рдЬिрд╕े рддрдХрдиीрдХी рд╕्рдХूрд▓ рддрдеा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкाрда рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╡िрдзि рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा। рджूрд╕рд░े рдЪрд░рдг рдоें рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी рддрдХрдиीрдХ рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ु рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиा рддрдеा рдЕंрддिрдо рдЪрд░рдг рдоें рдкाрда рдХे рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕ-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд, рдЕ-рдЕрдиुрднрд╡ी рд▓ोрдЧ рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдкाрда рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рд╣ेрддु рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡िрдзि рд╣ै।
рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рд╡िрдзि (Question-Answer Method)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рд╡िрдзि рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ुрдУं рдпा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХो рд╡िрд╖рдпों рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдПрд╡ं рд░ुрдЪि рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╢ांрддिрдкूрд░्рдг рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рд╡िрдзि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рд╡िрд╖рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдкैрджा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдирдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдкूрдЫрдХрд░ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХी рдЬांрдЪ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдПрд╡ं рдЙрдкрдпोрдЧी рдмрдиा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी рд╡िрдзि рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рд╡िрд╖рдп рдЕрднिрд░ुрдЪि рдкैрджा рдХрд░рдиे рддрдеा рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдмрд▓ рдЗрдЪ्рдЫा рд╢рдХ्рддि рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░рдердо рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг, рджूрд╕рд░ा рдЕрдиुрднрд╡, рддीрд╕рд░ा рдЬांрдЪ, рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рдмोрдз्рдпрдЧрдо рдмрдиाрддे рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рдкाрда рдХो рд╡िрд╖рдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрддे рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХाрд░рдХ (Factors of Affecting Teaching)
рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдмेрд╣рддрд░ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рдЕрдкрдиी рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдпोрдЧ्рдпрддाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдПрд╡ं рдмोрдж्рдзिрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рд╕рдХे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдХрдХ्рд╖ा-рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдХ (Personal Factor) рддрдеा рдмौрдж्рдзिрдХ рдХाрд░рдХ (рдЗंрдЯेрд▓ेрдХ्рдЪुрдЕрд▓ рдлैрдХ्рдЯрд░)рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдХ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕े рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡िрд╡ेрдХी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдмौрдж्рдзिрдХ рдХाрд░рдХ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдмुрдж्рдзि рд╡िрд╡ेрдХ рд╕े рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдоें рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ोрдЪрдиे рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рднрдп, рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдиिрдбрд░, рдиिрд░्рднीрдХ рдКрд░्рдЬाрд╡ाрди, рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рд╡ाрд▓ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдХ (Personal Factor) рддрдеा рдмौрдж्рдзिрдХ рдХाрд░рдХ (Intellectual Factor рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рдиिрдо्рди рдХाрд░рдгों рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै –
рд╡िрд╖рдп рдХा рдХрдо рдЬ्рдЮाрди (Poor Knowledge of Subject)
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдХा рдХрдо рдЬ्рдЮाрди рд░рдЦрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै рд╡िрд╖рдп рдХे рдЬ्рдЮाрди рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп (Health of Teacher)
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╣ी рдзрди рд╣ै। рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдмिрдиा рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рднूрдоिрдХा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕े рдоेрд╣рдирддी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡ рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдмीрдоाрд░ рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рд╡िрдкрд░ीрдд рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рдкреЬेрдЧा।
рдЬ्рдЮाрди-рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Knowledge-Communication)
рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рддрднी рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрди्рдпрдеा рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ंрдЪाрд░ рдоें рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे। рд╡िрд╖рдпों рдХा рдЕрдЪ्рдЫी рдЬाрдирдХाрд░ी рдпा рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХो рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдпा рд╕ूрдЪрдиा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдХोрдИ рд╢ोрд░рдЧुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдмाрдзा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ (Mental level)
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХी рдХ्рдпा рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै? рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдХो рдЯрдЯोрд▓рдиा рд╣ोрдЧा рддрднी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдХी рд╕рдордЭ рд╕्рддрд░ рдХो рд╕рдордЭे рдмैрдЧрд░ рдпा рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЬाрд░ी рд░рдЦрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।
рддैрдпाрд░ी (Preparation)
рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдп рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЬिрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╖рдпों рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рд╡िрд╖рдпों рдХी рддैрдпाрд░ी рдХिрдпे рдмрдЧैрд░ рдХрдХ्рд╖ा-рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХी рдУрд░ рд╕े рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЬрд╡ाрдм рджेрдиा рдХрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рдкрдв़ाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рддैрдпाрд░ी рдХे рд╕ाрде рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрдП।
рддрдд्рдХ्рд╖рдг рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा (Presence of mind)
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рддрдд्рдХ्рд╖рдг рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкрдв़ा рд░рд╣े рд╣ैं рдкрд░ंрддु рдЕрдз्рдпेрддा рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдоें рд░ुрдЪि рдирд╣ीं рд▓े рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рддो рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рддुрд░ंрдд рдХिрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рддрдХрдиीрдХ рдпा рддрдд्рдХाрд▓िрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдмрдиाрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЕрди्рдпрдеा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдмрдиाрдиे рдХी рдХाрд▓ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।
рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рдЫाрдд्рд░-рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд╕рдд (Unbalanced Student-Teacher Ratio)
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдпा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдЫाрдд्рд░ рдФрд╕рдд рдХा рдоाрдирдХ рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡ी рддрдеा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрдЧा। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ рдХा рдоाрдирдХ рдФрд╕рдд рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рджिрдЦाрддा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░-рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рдФрд╕рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╕ुрдирдиे рдоें рдХुрдЫ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा (Infrastructure)
рдХिрд╕ी рднी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬैрд╕े рдЙрдкрд╕्рдХрд░, рдк्рд░рд╕ाрдзрди, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкेрдпрдЬрд▓, рдЦेрд▓рдХूрдж рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдПрд╡ं рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдЖрджि рд╕्рд╡рд╕्рде рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े рдЕрдиिрднिрдЬ्рдЮ рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХी рдоूрд▓ рднूрдд рд╕ुрд╡िрдзाрдПं рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг (Teaching Aids/Tools)
рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рддрдеा рддрде्рдп рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдеा рдХрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдмिрдиा рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдЬрдирдХ рдвंрдЧ рд╕े рд╡िрд╖рдп рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдпा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।
рд╕्рд░ोрдд :-рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рдХिрддाрдм