All Jharkhand Competitive Exam JSSC, JPSC, Current Affairs, SSC CGL, K-12, NEET-Medical (Botany+Zoology), CSIR-NET(Life Science)

SIMOTI CLASSES

Education Marks Proper Humanity

SIMOTI CLASSES

Education Marks Proper Humanity

SIMOTI CLASSES

Education Marks Proper Humanity

SIMOTI CLASSES

Education Marks Proper Humanity

SIMOTI CLASSES

Education Marks Proper Humanity

Tuesday, July 14, 2026

Santhali Kahni "Tara-Anchar" (рддाрд░ा рдЕंрдЪाрд░)

 рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░ (рдХाрд╣рдиी)

At 71, Doyen Of Tribal Languages On A New Mission - The ...
рдк्рд░ो. (рдбॉ.) рдХृрд╖्рдг рдЪंрдж्рд░ рдЯुрдбू

Santhali Kahni "Tara-Anchar"  (рддाрд░ा рдЕंрдЪाрд░)
рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рддрд╕्рд╡ीрд░

                   рдЪाрдЗрдд् рдмाрдЗрд╕ाрдШ рджिрди рддाँрд╣ेंрдХाрдиा। “рдмाрд╕рдпाрдо рддोрд░ाрдЦोрди рдЧे рд▓ोрд▓ो рд╣ोрдп рд╕ाँрд╡рддे, рдмाрд░рдбू рдУрдЯाрдЩ рд░ाрдХाрдк рдЗрджीः рдХाрдиा, рд╕ेрд░рдоा рдкेрд░ेрдЪ् । рдоोрдиे рд░े рдЪेрдд् рдЪो рд╣ेрдЪ рдЖрджेрдпा “рд╕ाрдиो рдоुрд░рдоू“ рджो, рд╕ेंрди्рджрд░ा рдП рд╕ाрдкреЬाрд╡ рдУрдбोрдХ рдПрдиा, рд╕ाрд░рджी рд╕िрддुрдЩ, рддी рд░ेрдЖः рд╕ाрд░,рд╕ाрдк् рдХाрддे, “рдЖрд░ाрд░ू рдмू “ рд╕ेрдд । рдЖрд░ाрд░ू рдмुрд░ू рд░े рджो рдЮुрдд- рдЮुрд╣ुрдо рддोрд░ा рдЦाрди рдЧे рд╣ुрдбिрдЮ-рдоाрд░ाрдЩ, рдЬिрдм рдЬिрдпाрд▓ी рдЖрд░ рдЬाрдирд╡ाрд░рдХो рджाः рдЮूрдХो рдЖँреЬрдЧोрдиा, рдмाрд╣ा рдЭाрд░рдиा рддे, рдЖрд░ рдУрдХाрд╡ाः рддेрддाрдЩ рдХो рдоाрд░рддोрдХ рдЗрджिрдпा।

                  рд╕ाрдиो рдоुрд░рдоू рд╣ों рд╕ेंрджрд░ा рдЖреЬिрд╕ рдоोрдиे рд░े, рд▓ोрд▓ो рд╣ोрдп, рд╕िрддुрдЩ рд░ेрдпाः рдПрд▓ाрдЩ рддे, рдЧोрд╕ो рддोрд▓рдоोрдЬ рдЖрдХाрди рд╣ोреЬрдоो, рдЬिрд╡ी рд░ेрдиाः рддेрддाрдЩ рдоाрд░рддोрдХ рд▓ाрдЧिрдд, рдЖँрдбрдЧो рдПрдиाрдп рдмाрд╣ा рдЭाрд░рдиा рд╕ेрдд् рдЧे। рдЖँрдЬрд▓े рдкेрд░ेрдЪрджाः рдП рдЮू рдЖрдиा । рддेрддाрдЩ рдоाрд░рддोрдХ рдПрди рддाрдпा। рд░ूрд╡ाреЬ рдЪाрд▓ाः рдХाрдиाрдп, рдЖрдЬाः рд░ूрд╡ाреЬ рд╣ोрд░ рддे । рдЖрдЪрдЧा рдЧे, рд╕ाрд░рджी рд╕िрддुрдЩ рд░े рдмिрдЬोреЬ рдкोрддाрдо рд▓ेрдХा рдХुрдХुрдбुрдмुрд░ рд╕ेрд░ेрдЮ рд░ाрд╣ाрдп рдЖрдЬोрдо рдЖрдо рдХेрдд рдЖ।

                 рдЖрдЬोрдо рдЖрдо рд╕ाँрд╡рддे рдЧोрд╕ो рддोрд▓рдоोрдЬ рдЖрдХाрди рд╣ोреЬрдоोрд╣ों рдлांрдбрдЧाрд░ рдЖрд░ूрдЧोंрдж рдПрдиा। рд╕ेрд░ेрдЬ рд░ाрд╣ा рд░ेрдпाः рдоोрдЬ рд╣ेрдбेрдо рд╕िрдмिрд▓ рдЖрдЯрдХाрд░ рдЧोः рдЖрджेрдпा। рдоोрдиेрдп рджाреЬ рдХेрджा, рд╕ेрд░ेрдЮ рд░ाрд╣ा рдЖрдЬोрдо рд▓ाрдЧि, рдоेрдирдЦाрди рдЖрддेрди рдЖрддेрди рддे, рдмाрдИ-рдмाрдИ рддे рд╕ेрд░ेрдЬ рд░ाрд╣ा рдоुрдЪाрдд् рдЗрджीрдпेрдиा рд╕ाрд░рджी рд╕िрддुрдЩ рд░ेрдиाः рд▓ोрд▓ो рдЖрддाрд╕ рд░ें рдЖрд░ рд╕ेрд░ेрдд्рд░िрдЬाः рдЙрдоुрд▓ рдЖрд▓рд╣ा рд╣ों рджाрдиाрдЩ рдЗрджीрдпेрдиा, рд╕ाрдиोрд╡ाः рдоेрдд् рдЖрд╣ा рдЦोрди рд╕िрддुрдЩ рдЭाँрдЬ рддे।

                    рджोрд╕ाрд░ рд╣िрд▓ोः рдЖрд░рд╣ों рдЬाрд╡ рджिрди рд▓ेрдХा рдЧे рддी рд░े рдЖः-рд╕ाрд░ рд╕ाрдк рдХाрддे, рдУрдбोрдХ рдПрдиाрдп рд╕ेंрди्рджрд░ा рдмिрд░ рддे рдЪेंреЬे рд╕ेрди्рджрд░ा। рдЪाрд▓ाрд╡-рдЪाрд▓ाрд╡ рддुрд▓ुрдЪ् рддाрдпोрдо рд╕ेрдд् рдП рдХोрдпोः рд░ूрд╡ाрдб рдХेрдд् рдЖ। рдЬेрд▓ेрдпाрдп рдоिрдд् рдХुреЬी рд╣ोрдкोрди рдП рдкाँрдЬा рдЖрдХाः рджेрдпा, рдоाрд░ाрдЩ рдЖрд╣ाрд░ рд░ेрдиाः рдЖреЬे рджाрдиाрдЩ-рджाрдиाрдЩ рддे ।

-рддिंрдЧुрдпेрдиाрдп рд╕ाрдиो рдоुрд░рдоू рд▓ाрдбрдпा рдмाреЬे рджाрд░े рдмुрдЯा рд░े рдЬाрд╡ рджिрди рд▓ेрдХा рдЧे।

   рд╣ेрдЪ् рд╕ुрд░ рд╕ेрдЯेрд░ рд╕ाँрд╡рддे рдЬेрд▓ेрдпाрдп, рдЖрдЬिрдЬ рдоिрд▓ोрди рдЬुрд░ी “рдмाрд╣ा“ рдЧे рдХाрдиाрдп ।

- “рдоाрдИ рдмाрд╣ा, рд╣ोрд▓ा рджो рдЖрдордЧेрдо рддाँрд╣ेंрдХाрдиा“ рдЖрдЯूрдкाрдЯू рд╕ाрдиोрдп рдоेрдирдХेрдд् рдЖ। 

   рдЖрдоाः рд╕ेрд░ेрдд्рд░ рд░ाрд╣ाрдЧिрдд्рд░ рдЖрдЬोрдо рд▓ाःрдЖ, рдкाрд▓ेрдд्?

-  “рд╣ोрдп рдЗрдЮाः рд╕ेрд░ेрд╕ рд░ाрд╣ा рдЧे рддाँрд╣ेंрдХाрдиा, рдЖрд░ рдЗрдЧिрдд्рд░ рддाँрд╣ेंрдХाрдиा।  

“ рджृрдмोрддोрд░ рд╕ाрддाрд▓ाः рдП рд▓ाрдИ рдХेрдЖрдп рдмाрд╣ा рдоाрдИ рджो।

-  “рдЪेрджाः рдиोрдЩрдХा рджो ?“ рд╣ाрд╣ाреЬाрдпाрддे рд╕ाрдиोрдп рд░ोреЬ рдХेрдд् рдЖ।

 -  рдмाрд╣ा рдЪेрдд् рд╣ों рдмाрдп рд▓ाрдЗ рд▓ेрдд् рдЖ, рдиाрдбрд░ी рд░ोрд╣ोреЬ рдкोрд╕ाрдЧोः рдХाрди рд▓ेрдХाрдп рдЖрдЗрдХाрд╡ рд▓ेрджा рдкाрд▓ेрдд् । рдПрди рд╣ों рдЬाрд╡ рджिрди рд▓ेрдХाрдЧे “рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░’ рдЖрдЯेрдд् рдХाрддे рджुрдбुрдк рдПрдиाрдп рд╕ाрдиोрд╡ाः рд╕ुрд░ рд░े, рдмोрд╣ोः рдХुрдЯрдмुрд░ рдЖрддे рдеिрд░ рдПрдиाрдп।

              рд╕ाрдиो рдоुрд░рдоू рджो рдЖрдЯोрдкाрдЯो рдм्рд░ाрд╣ाрд╡ाः рдмोрд╣ो. рдП.рд░ाрдХाрдк рдХेрддुрдЖ। рд░ाрдХा рд╕ाँрд╡рддे рдЬेрд▓ рдХेрддु рдЖрдп-рдмाрд╣ाрд╡ाःрддाрд▓ा рд╣ोрд░ाрд╕ी рд░े “рдмाрд╣ा рд╕िрди्рджुрд░’ рдЖрд░ рд▓ेंрдЧा рддी рд░े ’рднेреЬрд╣ेंрдд् рд╕ाрдХोрдо” । рдПрдирд░ेрд╣ों рдХुрд▓ी рдХेрджेрдпाрдп- “рдмाрд╣ा рдиोрд╡ा рджोрдо рдЪेрдХा рдХेрдЖ? рдмाрд╣ा рдоेрдд् рджाः рдЬोрдд् рдЬोрдд्рддे рдоेрди рдХेрджाрдпрджृ “рджाрджा рддोрдкोрд▓ рд▓ेрдиा рд▓ाрдЩ рдоोрдиे рддे, рдЬिрд╡ी рд░ेрдиाः рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░ рдЧाँрдЯ рдХाрддे, рд╕ाрдЦीрд▓ाрдЩ рджोрд╣ो рд▓े рдпा рдиुрдИ рд▓ाрдбрдпा рдмाреЬे рджाрд░े рдЧे। рдЖрд▓ाрдЩा рдЬिрд╡ीрдд् рдЬिрд╡ोрди рдЖрдЦिрд░ рджिрди рд╣ाрдмिрдЪ рд╕ाрд░ीрдХोрдоा рдоेрдирддे। рдоेрдирдЦाрди рддेрд╣ेрдЬ рдУрдиा рддोрдиोрд▓ рддोрдкोрд▓, рдЖрд▓ाрдХ рдЬाреЬी рдиाреЬी рд▓ेрдХा рд░ेрдЪрд░ाрдЪाः рддोрдкाрдЧोः рдХाрдиा-рдмाрд╣ा“ рдоाрдИ рд▓ाрдЗ рдоुрдЪाрдд् рд╕ाँрд╡рддे рд░ा рд░ाः рдП рдзुрд░ाрд╡ рдПрдиा।

                    “рдмाрд╣ा рдЖрдо рдиुрдиा рдЪाँреЬे,рдиुрдиा рд▓ोрдЧोрди, рдЗрдЮ рдмाрдЧी рдХाрддेрдо рдУрдбोрдХ рдЪाрд▓ाःрдЖ рдоेрдирддे рдЗрдЮाः рдЙрдЗрд╣ाрд░ рд╣ों рдмाрдЩ рддाँрд╣ेंрдХाрдиा рдЖрд░ рдиुрдиाः рджुрд▓ाреЬ рддाрд╣ेंрдХाрддे рд░ेрд╣ों, рдоोрдиे рдЖрдЬाреЬी рд▓ेрдХा рддिрд╕ рд░ेрд╣ों рдЖрдоाः рдмाрдк्рд▓ा рд░ेрдиाः рдХाрдеा рдмाрдо рд▓ाрдИ рдЖрд╣िрдЮा, рдиोрд╡ा рдЦोрди рд╣ाрд╣ाреЬा рджो рдЪेрдд् рд╣ुрдп рджाрдпा рдЖ।“ - рд╕ाрдиोрдп рдоेрди рдХेрддुрдЖ।

                    “рдЖрд░ рдмाреЬрддी рдЬाрд╣ाँрдиाः рдмाрдЩ рдмिрд▓ोрдо рдХाрддे, рджेрд▓ाрдЩ рдЬाрд╣ाँрд╕ेрдд् рдоेрдд्

рд▓ुрддुрд░ рдУрдирддे рдЧेрд▓ाрдЩ рдЬिрд░ा। “ - рдмाрд╣ाрдп рдоेрди рдХेрдд рдЖ। рдЖ рдкाрдЯू рд╕ाрдиोрдп рдоेрди рдХेрдд् рдЖ- рдЖрд▓ोрдо рд░ाрдЧा, “рдиोрдЩрдХा рджो рдЪेрдХा рд╣ुрдп рджाрдпाःрдЖ। “ рдмाрдЩा, рдмाрд▓ाрдЩ рдд्рд░िрд░ा, рдЖрд▓ाрдЩा рдЬिрд╡िрдд рд▓िрдЦोрди рддोрдкोрд▓ рдмाрдиूः рдЖрдиाрдЩ । рдиोрд╡ा рдзाрд░рддी рд░ें рддेрд╣ेрдд्рд░ рдоाँрдЭी рдоोреЬे рд╣ोреЬрдХो рддोрд▓ рдЖрдХाрдд् рдЖ рдЖрдоाः рдЖрдЮ्рдЪाрд░ рд▓ुрдЧреЬी, рдиोрд╡ा рджो рдУрд╣ोрдЮ рд░ाреЬा рдХेрдпा। рдЖрд▓ोрдо рд░ाрдЧा, рджू рдУреЬाः рддे рд░ूрд╡ाреЬрдоे,рд░ाрд╣ी рдбाрд▓ी рддे рд╕ेрдЯेрд░ рдЖрдХाрди, рдУреЬाः рджुрд╡ाрд░ рд░िрдиिрдЪ् рд╕ोрдиोрдд рдкेреЬा рд╕ाрдЧुрдиाрдп рдоें рдЬाрдпрдЬुрдЧ рд▓ाрдЧिрдд् । рджुрд▓ाреЬेрдо рдЬिрд╡िрдд् рдЬिрдмोрди рднूрд░ । рдЖрд▓ोрдо рд░ाрдЧा, рдоेрджाः рдЖрд▓ोрдо рдЬोрд░ोрдпा । рджिрд╕ोрдо рд░े рддाँрд╣ेंрди рд▓ाрдЧिрдд рд╕ाँрд╡рддाрдо рдЖрдо рдХेрдд् ।  ”рджृ рд╕ाрдиो рдоुрд░рдоू рдиोрд╡ा рдоेрдирдХाрддे рдЖрдЬा рдзुрддी рдЖрдЮ्рдЪाрд░ рд▓рдЧреЬी рддे рдмाрд╣ाрд╡ाः рдоेрдд्рджाःрдП рдЬोрдд्рдХाः рдиाрдп рдПрдЯाः рд╕ेрдд рдХोрдпोः рдХाрддे।

                   рдЖрдбी рдЖрдбी рдХाрдеाрдХिрди рд░ोрдкोреЬ рдПрдиा, рдоेрдирдЦाрди рдУрдХोрдп рд╣ो рдУрдХोрдп рддे рдмाрдЩрдХिрди рд╕ांрдмрдбाрд╡ोः рдХाрдиा। рд╕ाрдиोрд╡ाः рдоोрдиे рдЬिрд╡ी рд░े рд╕ेрджाрдп рдоाрд░े рдХाрдеा рдЙрдЗрд╣ाрд░-рдЙрдЗрд╣ाрд░ рддे рдХॉрд╣िрд╕ рд╣ेрдЪ рдЗрджिрдпाрдп рдХाрдиा, рдХाрдЗрдЪ рдХाрдЗрдЪ् рддे рддेрд╣ेрдЮ рдЖрдЬिрдЬ рд╕ोрд╣ाрдЧ рд░िрдиिрдЪ рдЬिрд╡ी рдоिрд░ूрдп рдлाрд░рдХाрд╡ рдУрдбोрдХोः рдХाрдирддे, рд╕ाрдиोрд╡ाः рдЦाрдЮ्рдЪाрд░ рдЦोрди। рджिрд╕ाрдЧे рдмाрдбे рдЖрдЗрдХाрдК рд▓ाрдУं, рдоोрдиे-рдоोрдиे рддे рдЪेрдд् рдХोрдЪोрдп рдоेрдирдХेрдд् । рдоुрдЪाрдд् рддेрдд् рдЖрдЬोрдо рдПрдиा- “рдиोрд╡ा рд╣ोреЬрдоो рд░ेрдиाрдЩ рдЧोрдиोрдЩ рдЧे рдмाрдиूः рдЖрдиाрдЩ, рдЖрд░ рдиोрд╡ा рд╣ोреЬрдоो рджोрд╣ो рдХाрддे рдЪेрдд् рдЗрдЮ рдЪेрдХाрдпा ? “ рд╕ेрджाрдп рдХाрдеा рдЙрдЗрд╣ाрд░-рдЙрдЗрд╣ाрд░ рддे, рдмाрдИ-рдмाрдИ рддे, рдЖ рд╕ाрд░рдП рд░ाрдХाрдк рдХेрдЖ, рд╕ाрд░ рдП рдлेрдд् рдХेрдЖ, рддाрд▓ा рдХोреЬाрдо рд░े । рдЬेрд▓ рдЬेрд▓ рддे рд╕ाрдиो рдоुрд░рдоूрд╡ाः рдЬिрд╡ी рдЪाрд▓ाрд╡ рдПрдиा рдмाрд╣ाрд╡ाः рд╕ाрдоाрдЩрд░े । рдоिрд▓ोрди рдЬुрд░ी рд╕ाрдиो рдмाрдЧिрдпाः рдиाрдп, рдЬाрдп рдЬुрдЧ рд▓ाрдЧिрдд рдиोрд╡ा рдзाрд░рддी рдУрддेрдд рджो।

                        рдмाрд╣ा рдЖрдбीрдЧेрдп рд░ाः рд╣ाрд▓ाрдЩ рдХेрддु рдЖ, рдоेрдирдЦाрди рдЪेрдХाрдпाрдп, рдмाрдИ-рдмाрдИ рддेрдп рдоेрди рдХेрдд् рдЖ- “рдмिрдзी рдмिрдзाрди्рддाрд░ рд░ेрдиाः рдХोрд▓ोрдо рджो рдУрдХोрдп рд╣ों рдмाрдбे рдПреЬाрд╡рдХेрдпा। рдЗрдЮाः рдиुрд╕िрдм рд░े рджो рдиोрд╡ा рдЧे рдУрд▓ рддाँрд╣ेंрдХाрдиा рдкाрд▓ेрдд् । рдЖрд░ рдЪेрдд рдП рдЪेрдХाрдпा рдмाрд╣ा рджो, рдмाрдЧिрдпाः рджेрдпाрдп рдЬाрдп рдЬुрдЧ рд▓ाрдЧिрдд рдЖрдЬिрдЬ рдоिрд▓рд╡ा рдЧाрддे । рдмाँрджेрдпाрдХाрдд् рд╕ाреЬी рд▓ुрдЧреЬी рд░ेрдиाрдЩ рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░ рдЪिрд░ा рдХाрддे,рд╕ाрдиोрд╡ाः рдмोрд╣ोः рдП рдкोрдЯोрдо рдПрд╕ेрдд्рдХाः рдиा, рдоोрдиे рдЬिрд╡ी рд░ेрдиाрдЩ рд╕ेрджाрдп рд░ोрдкोреЬ рдХाрдеा рдЙрдЗрд╣ाрд░-рдЙрдЗрд╣ाрд░ рддे । -рдкाрдЯू рджाреЬ рдХेрдд् рдЖрдп рдУреЬाः рддे। рдЬेрд▓рдХोрд╡ाрдп рдмाрд░рдпाрдд рдХोреЬा рд╣ों  рдоेрдиाः рдХोрдЧेрдпा, рдЖрдЪ рдмिрджाрдпे рд▓ाрдЧिрдд рддाँрдЧि рд╣ोрд░ рд░े । 

                  рдУреЬाः рдЧाрдиाрдбे рд▓ेрдмेрдд् рд╕ाँрд╡рддे рд╣िрд▓ीрдд् рддेрдд् рдП рдоेрди рдХेрдд्рдЖ- “рдоाрдИ рдУрдХाрддेрдо рдЪाрд▓ाрд╡ рд▓ेрдиा“ । рдЪेрдд् рд╣ों рдмाрдЩ рдП рд▓ाрдИрд▓ेрдд् рдЖ। рдХुрд╕ुрдд् рдХुрд╕ुрдд् рд░ाрд░ाः рдП рдзुрд░ाрд╡ рдПрдиा। рдПрдирдЦाрди рдЧोреЬोрдо рдПрдЧाँрдд् рдП рд╣ेрдЪ рдПрдиा, рдмाрд╣ा рд╕ुрд░ рддे। рд╣ेрдЪ् рд╕ाँрд╡рддे рдмुрдЭाрд╡ рдП рдЫुрдЯाрд╡ рдПрдиा। - “рдЧोреЬोрдо рдХुреЬी “рдЖрд▓ोрдо рд░ाрдЧा । рдХुреЬी рд╣ोрдкोрди рдЬोрдиोрдо рджो рдПрдЯाः рдУреЬाःрдЧे। рдоिрдд् рджिрди рдмाрдЩ рдоिрдд् рджिрди рдЪाрд▓ाः рддेрдЧे рд╣ुрдпूрд░ू рдЖ। рдЗрдЮ рд╣ों рддो рдЬाрдиाрдо рдУреЬाः рдмाрдЧी рдХाрддेрдЮ рд╣ेрдЪ рдЖрдХाрдиा рдиोрд╡ा рдЪाрдо्рдкाрдиाрдЧाрд░ рддे рджो।“ рдоाрдИ рдПрдЯाः рдУреЬाः рддे рдХुреЬी рд╣ोрдкोрдирдмो рдЪाрд▓ाрд╡ рд▓ेрди рдПрдиाрдЩ рдзाрд░рддी рдЖрдпोрд╡ाः рд░िрди рд╣ाрд▓ाःрдЖ। рдЖрд░ рдиोрд╡ा рдЧे рдХाрдиा рдХुреЬी рд╣ोрдкोрдиाः рдзोрд░ोрдо рджो। рдПрди рд╣ों рд░ाрд░ाः рдХाрди рдЧेрдпाрдп рдмाрд╣ा рджो। “рдоा, рдоा рд▓ोрдЧोрди рд╕ाрдкреЬा рдоे, рдмिрджाрдп рдоेрдпा рд▓े рдиाрд╡ा рдЪिрд░ूрдиाрдЧाрд░ рдмाрдЬाрд░ рддे“ рджृ рдЖрд░ рд╣ों рдЧोреЬोрдо рдПंрдЧाрдд рд▓ाँрджा рд╕ाрддाрд▓ाः рдП рдоेрдирдХेрддुрдЖ।

                рдЖрдбी рдЧेрдп рд░ाः рдХेрддुрдЖ। рдХोреЬाрдо рдЪेрддाрди рддे рд╣िрдбिрд░-рд╣िрдбिрд░ рдоेрдд рджाः рдЬोрд░ोрдпेрдиा। рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░ рд▓ोрд╣ोрдд् рдЪाрдмाрдпेрдиा। рдЗрдЦाрди рдЪेрдХाрдпाрдп, рдиिрдЯ рддे। рдЖрдбी рдЬाँрдХ рдЬोрдоोрдХ рд░ाрд╣ी рдбाрд▓ी рддे । рд╣ाрди्рддे рд╕ाрдиोрд╡ाः рдЧोрдпрдЪ рд╣ोреЬрдоो, рдЖрдХो рдУреЬाः рд╣ोреЬ рд╣ेрдЪ्рдХाрддे рдХो рдЗрджिрдХेрдд्рдЖ। рдмाрдк्рд▓ा рддाрдпोрдо рдЗрджी рд░ूрд╡ाреЬ,рдЖрдЧू рд░ूрд╡ाреЬ рдХेрдд्рдХिрдиा рдХो । рдЖрддो рдЯोрд▓ा рд░िрди рдХोреЬा рдХुрдбीрдХोрд╣ों “рд╕िрд╕िрд░ рд╣ाँрдбी“ рдПрдо рдХाрддे рдХो рдмिрджाрдп рдХाрдд рдХोрд╡ा । рдПрдХोреЬिрдпा рдХेрдд् рдХिрдиा рдХो рдоेрдирдЦाрди рдУрдиा рдЖрд░े рдоाрд╣ा рд╣ों, рдкाрд░ोрдо рдПрдиा। рдмाрд╣ा рдХो рдЗрджी рд░ूрд╡ाреЬ рдХेрджेрдпा рдЬाँрд╡ाрдп рдУреЬा “рдЪिрд░ू рдиाрдЧрд░ рддे । рдХिрджू рджाрдХा рдЬोрдо рдмाреЬा рдХाрддे рд╕ाрдиाрдо рдХो рдЬाрдкिрдд рдХेрдд् рдЖ рдУреЬाрд░े । рдЬाрдкिрдд् рд╕ाреЬा рд╕ाрддिрдд्рд░ рдУрдХ्рддो, рддाрд▓ा рдд्рд░िрджा рдмेреЬा рд░े рд▓ाреЬ рдП рдЬोрдЯेрдд् рдЖрджेрдпा рдмाрд╣ाрдпिрдЪ рдЬिрд╡ी рдЬुрд░ी рд╕ाрдоोрд▓ рд╣ाँрд╕рджाः рджो। рдЖрдбी рдЧेрдХो рд░ाрди рдоुрд░рдЧाрди рдХेрджेрдпा, рдЖрдбी рдЧेрдХो рдУрдЭा рдкाрддी рдХेрджेрдпा। рдоेрдирдЦाрди рдмाрдЩ рдП рдмेрд╕ рд▓ेрдиा। рдЬिрд╡ी рдмेреЬा рдмाрдЩ рд░ूрд╡ाреЬ рд▓ेрдиा, рдмрдЧिрдпाः рдиाрдп рдЬाрдп рдЬुрдЧ рд▓ाрдЧिрдд рдзाрд░рддी рдУрддेрдд् рд╕ाрдоोрд▓ рджो। рд╕ाрдоोрд▓ рджो рдХाрдпрд░ा рдвोंрдЧा рд░ेрдХो рдЖрддू рдХाрджेрдпा рджाрд░реЬा рдЧाреЬाрд░े । рдмाрд╣ा рджो рдЧेрд▓ рд╕ेрд░рдоा рд╣ाрдмिрдЪ рдЬाँрд╡ाрдп рдУреЬाः рд░े рддाँрд╣ेंрдПрдиाрдп । рдоिрдд् рджिрди рджो рдХुреЬाрдо рд╕ेрдд рд░े рджुрдбुрдк рдХाрддे рдоोрдиे рдоोрдиेрддे рдоेрди рдЬोрдЩ рдХाрдиा । рдЪेрдд् рдЗрдЮ рдЪेрдХाрдпा рдиोрдбे рджो ? рдУрдХोрдп рд╕ाँрд╡ рдЗрдЮ рддाँрд╣ेंрдиा? рдЬाрд╣ाँрдпрдЧे рдЗрдЮ рд░ेрдирдХो рддाँрд╣ेंрдХाрдиा, рд╕ाрдиाрдо рдХो  рдЪाрд▓ाрдм рдПрдиा, рдЗрдЮ рд╣ुрдЮ рдЪाрд▓ाः рдЖ। рдЬांрд╣ाрд╕ेрдд् рдоेрдд् рд▓ुрддुрд░,рдУрди्рддे рдЧिрдд्рд░ рдЪाрд▓ाः рдЖ। рд╣ोрд░ рдЧे рд╣ोрд░ рджोрдп рдЙрджुःрдЖрдЮा,рд▓ाрд╣ा рдЕрдХाрдЧिрдд्рд░ рддाँрд╣ेंрдиा। рдоिрдд् рджिрди рджो рдмाрдИ рдмाрдИ рддे рдЬुрдд् рд╣ुрдо рддोрд░ा рдУрдбोрдХ рдЪाрд▓ाрд╡ рдПрдиाрдп । рдХोрдпोः рд░ूрд╡ाреЬ рд╕ाрдиाрдп рдХाрдиा рдЬाँрд╡ाрдп рдУреЬाः । рдоेрдирдЦाрди рдмाрдп рдХोрдпोः рд░ूрд╡ाреЬ рджा рдпाрдд् рдЖ। рдЬाрдиाрдо рдУреЬाःрдП рд╣ेрдЪ рдПрдиा, рд╣िрд▓ी рджाрджा рдмाрдЩрдХिрди рдмुрдЧिрдиा рдЖрдбिрдЧे рдХिрди рдПрдж्рд░े рдЖреЬिрд╕ рдЖрдпा। рдоिрдд् рджिрди рджो рдоोрдиे рдЬिрд╡ी рдХाँрд╣िрд╕ рдПрдирддे, рдоोрдиे рдЧोрдЯा рдХाрддे рдоेрди рдЬोрдЩ рдХाрдиाрдп рдПрдХрд▓ाрд░े “рдиोрд╡ा рд╣ोреЬрдоो рджो рдЪेрдд् рдП рдЪिрдХाрдпा? рдЪेрдд् рдП рдХाрдоीрдпा, рдЖрдкाрди рдЖрдкिрди рдмो рд╣ेрдЪ рдЖрдХाрдиा рдиोрд╡ा рдзाрд░рддी рддे рджो, рдЖрд░, рдЖрдкाрди рдЖрдкिрди рдмो рд░ूрд╡ाреЬ рдЪाрд▓ाः рдЖ, рдУрдХोрдп рд╣ों рдУрдХोрдп рд░िрди рд╣ो рдмोрди рдмाрдЩ рдХाрдиा। “ рдЖреЬी рд▓ेрдХाрди рдХाрдеा рдмाрд╣ाрд╡ाः рдоोрдиे рд░े рдЧुрд▓ाрд╡ाрддे рддाрд░рдХो рд░ाрдХाрдк् рдПрдиा рдЬिрд╡ीрд░े । рддाрдХेрд░ рд╣ाрд░рдХेрдд् рддाрд░рдХोрдпेрдиा рддाрд▓ा рдХोреЬाрдо рд░े । рд▓ाрд╣ा рдПрдиाрдп рдоाреЬाрдЩ рд╕ेрдд्рдЧे, рдоाрд░ाрдЩ рдЖрд╣ाрд░ рд░ेрдиाः рд▓ाрдбрдпा рдмाрдбे рджाрд░े рдмुрдЯा рддेрдЧे। рд╕ेрдЯेрд░ рд╕ाँрд╡рддे,рд╣ाрдирддे рдиाрддे рдХाрдпोः рдмाреЬा рдХेрдд् рдЖрдп। рджेрдЪ् рдПрдиाрдп рджाрд░ेрддे, рдмाрджेрдпाрдХाрдд् рд╕ाреЬी рд▓ुрдЧреЬी рд░ेрдиाः рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░ рдЪिрд░ा рдХाрддे, рдмिрди рдмाрд╣ा рд╣ाрд░рдоाрд▓ाрдп рдмेрдиाрд╡ рдХेрдд् рдЖ, рдЖрд░ाрд╡ рдХेрдд рдЖрдп рд╣ोрдЯो рд░े, рдоेрдирдЦाрди рдЬेрд▓ рдЬेрд▓ рддे, рдмाрдИ рдмाрдИ рддे рд╣ाрд╕िрдд рдПрдиा рд╣ोрдЯोः рд░ेрдиाः ’рддाрд░ा рдЖрдЮрдЪाрд░ рдмाрд╣ा рдоाрд▓ा’ рджो। рд▓ाрдбрдпा рдмाреЬे рджाрд░े рд░ेрдиाः рдбाрд░ рд░े,рдмाрд╣ाрдоाрдИ рджोрдп рдЖрдХाрдпेрдиा, рдЬिрд╡ी рдоिрд░ू рд╣ों рдлाрд░рдХाрд╡ рдУрдбोрдХ рдПрдиा рдЬाрдпрдЬुрдЧ рд▓ाрдЧिрдд, рд╣ोреЬрдоो рдЦाрдирдЪाрд░ рдЦोрди। рдЦाрди рдЧे рд╕ेрд░рдоा рд░े рдмिрдЬрд▓ी рд╕ाँрд╡рддे рд╣ुрдбुрд░ рд╕ाрдбेрдпेрдиा। рдмाрд╣ा рдоाрдИрд╡ाः рдЬिрдпोрди рдЦेрд▓ोрдб рджो рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░ рд▓ेрдХा рддाрд░ा рд░ेрдЧे рдоुрдЪाрдд्рдПрдиा।

рд╕्рд░ोрдд рд╕ंрдЧ्рд░рд╣   рд╕ंрдеाрд▓ी рдЧрдж्рдп-рдкрдж्рдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣
                      рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рддрд╕्рд╡ीрд░




Share:

Saturday, December 6, 2025

Teaching Aptitude (рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा)

Teaching Aptitude  рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрдХ्рд╖рдорддा рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕िрдж्рдзांрдд рддрдеा рдЙрд╕рдХी рд╡िрдзिрдпों рдХे рдХिрд╕ी рдирдП рд╡ाрддाрд╡рд░рдг, рднूрдоिрдХा рдпा рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрдиा рдпा рдЙрд╕े рд╕рдордЭрдиे рд╕े рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрднा рдФрд░ рд╕ृрдЬрди рдХी рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХाрд░्рдп рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╣ै рдЬो рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рднौрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ु рдХो рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рд╕े рд╕ृрдЬिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ेрддु рдЬो рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕рддрдд рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХे рдмीрдЪ рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╕ंрд╡ाрдж рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ुрдУं рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдПрд╡ं рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рджोрдиों рд░ूрдк рдоें рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ुрдУं рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕े рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рдврд▓рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдПрд╡ं рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПं (The Nature and Characteristics)

  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕рддрдд рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдФрд░ рдЕрдиौрдкрдЪाрд░िрдХ рджोрдиों рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╣ोрддे рд╣ैं।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдХрд▓ा рд╣ै рдЬो рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХो  рдк्рд░рднाрд╡ी рдвंрдЧ рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднी рд╣ै рдЬो рд╡िрд╖рдп рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрднिрди्рди рддрде्рдпों рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдгों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХрд▓ा рдЕрдз्рдпрддाрдУ рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп (Objectives of Teaching)

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै  рдЬिрд╕рдоें рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдп рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЕрднिрд░ुрдЪि рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рд░рд╣рддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा рдоाрдд्рд░ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдиा рд╣ोрдХрд░ рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।рддाрдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрдкрдпोрдЧी рдПрд╡ं рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рдЫाрдд्рд░ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдЕंрддрд░рдХ्рд░िрдпा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХो рд╕ीрдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं:-

  • рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕
  • рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
  • рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕
  • рдкाрда рдЕрдн्рдпाрд╕
  • рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕
  • рдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдЪाрд░
  • рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рднौрддिрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рдЕрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡ рдиैрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд╣ै рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕े рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЖрджрд░्рд╢ рдХी рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╕ाрде рддाрд░्рдХिрдХ рдХ्рд╖рдорддा, рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рд╕рдордЭ рддрдеा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдпрддा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рднी рд╣ोрддा рд╣ै। рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡ рдмंрдзुрдд्рд╡ рдХी рднाрд╡рдиा рдЬाрдЧृрдд рд╣ोрддी рд╣ै।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдоें рд╕ूрдЪрдиा рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдЕрдкрдиे рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХो рд▓рдЧाрддाрд░ рд░рдЦрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЧृрд╣ рдХाрд░्рдп рднी рджेрддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рдЫाрдд्рд░ों рдиे рдХ्рдпा рд╕ीрдЦा рд╣ै рдЗрд╕рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░рдиा। рдЫाрдд्рд░ों рдиे рдХ्рдпा рдкрдв़ा рдФрд▒ рдХ्рдпा рд╕ीрдЦा рдЗрд╕рдХी рдЬांрдЪ рдХрд░рдиा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।
  • рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдХрдХ्рд╖ा-рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ोрдиा рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ- рдЫाрдд्рд░ рдХे рдмीрдЪ рджोрд╕्рддाрдиा рддрдеा рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं рд╣ोрддी рд╣ै рддो рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдмाрдзा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╣рдоेрд╢ा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдоें рд╕рд╣рдЬ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рд╢िрдХ्рд╖ा рджрд░्рд╢рди рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рдд्рд░िрдХोрдгीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдЫाрдд्рд░ (рдЕрдз्рдпेрддा) рдФрд░ рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рддीрдиों рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдд्рд░िрдХोрдгीрдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЬрд╣ां рд╢िрдХ्рд╖рдХ, рдЫाрдд्рд░, рд╡िрд╖рдп-рд╡рд╕्рддु рдФрд░ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рд╕्рд╡рд╕्рде рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХा рдоिрд▓рди рд╣ोрддा рд╣ै рд╡рд╣ां рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЗрди рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рддрдд्рд╡ों рдХा рдЕрдкрдиा-рдЕрдкрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЗрди рдЪाрд░ рддрдд्рд╡ों рдХा рд╣ोрдиा рдЕрддि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдЬो рдиिрдо्рди рд╣ैं :-

рд╢िрдХ्рд╖рдХ  (Teacher) 

рд╢िрдХ्рд╖рдг- рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдиैрддिрдХрддा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрд╖рдп рдХे рдЬ्рдЮाрддा рд╣ोрддे рд╣ैं рдФрд░ рдЕрдз्рдпेрддा рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рднाрд╡ рдХाрд░ी рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдкूрд░्рдгрддा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЖрдЬ рдХे рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдПрд╡ं рддрдХрдиीрдХी рдпुрдЧ рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡ рдХाрд░ी рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЕрдд्рдпाрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдкрде рдк्рд░рджрд░्рд╢рдХ рд╣ोрддे рд╣ैं рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рднौрддिрдХ, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рддрдеा рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЕрдз्рдпेрддा (Learner)

рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рдЕрдз्рдпेрддा рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдЕрдиुрд╕рд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХा рдз्рдпेрдп рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ूрдЪрдиा рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХी рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рд╣ोрддी рд╣ै рддрдеा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдЕрдкрдиा рдЕрдж्рдпрддрди рдЬ्рдЮाрди рдХो рдЙрдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрдз्рдпेрддा рдХो рджे рддाрдХि рдЙрд╕рдХा рдмोрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ो рд╕рдХे। рдЕрдз्рдпेрддा рдХोрдИ рдЫाрдд्рд░ рдпा рд╡िрдж्рд╡ाрди рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдЕрдз्рдпेрддा рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдЕрдз्рдпेрддा рдХी рд╡िрд╖рдп рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рддрдеा рдЙрд╕рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। рддाрдХि рд╡े рдПрдХ рд╕рдлрд▓ рдиैрддिрдХрд╡ाрди рдиाрдЧрд░िрдХ рдмрди рд╕рдХे рдФрд░ рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ो рд╕рдХे।

рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु (Subject Matter)

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрдд्рд╡ рд╣ै рдЬो рд╕ाрдоाрди्рдпрддा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдХिंрддु рд╡िрд╖рдп рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХी рд╕рд╣рднाрдЧिрддा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдЪाрд░्рдЯ, рдоाрдирдЪिрдд्рд░ ,рддाрд▓िрдХा рдПрд╡ं рдоॉрдбрд▓ рдХी рддैрдпाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдпा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдкрдХрд░рдг рдоें рдоीрдбिрдпा рддрдХрдиीрдХी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЬाрдиा рдХिрд╕ी рднी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдмोрдз्рдпрдЧрдо рд╡ рд░ुрдЪिрдХрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдХाрд░्рдп рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдкрдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиा рд╡ांрдЫिрдд рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ-рд╕्рд╡рд╕्рде рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг (Cool-Healthy Classroom Environment)

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдмрд╣ुрдоुрдЦी рд╡िрдХाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╣ो। рдХ्рдпोंрдХि рд╢ोрд░рдЧुрд▓ рд╢ोрд░ рд╢рд░ाрдмा рдХी рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдмाрдзिрдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХрдХ्рд╖ рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдкिंрдб्рд░ाрдк рд╕ाрдЗрд▓ेंрдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдЬो рдЬ्рдЮाрди рдпा рд╕ूрдЪрдиा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХो рджिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╡рд╣ рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдмाрдзा рдХे рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдкाрд╕ рдкрд╣ुंрдЪे। рдЗрд╕рд▓िрдпे рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рдХे рд╕ाрде рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ-рд╕्рд╡рд╕्рде рдХрдХ्рд╖ा рд╡ाрддाрд╡рд░рдгрдХा рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╕ीрдЦрдиा рдПрдХ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдмिрдиा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд╕ंрднрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬрдмрдХि рд╕ीрдЦрдиा рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдиुрднрд╡ рд╕े рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрдо्рди рдЪрд░рдгों рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै।

рдпोрдЬрдиा (Preparation)

рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдпोрдЬрдиा рдХाрд░्рдп рдХो рдЧрддि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиी рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓, рдЫाрдд्рд░ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा, рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЬрдм рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдкрдв़рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╣рд░ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рдЕрдкрдиा рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ंрдЪाрд░ рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╣ैं рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдмोрдз्рдпрдЧрдо рд╕ुрдЧрдо рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдмिрдиा рдпोрдЬрдиा рдХे рдХोрдИ рднी рдХाрд░्рдп рд╕ंрдкाрджрди рдирд╣ीं рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рддैрдпाрд░ी (Planning)

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдХूрд▓, рдХॉрд▓ेрдЬ рддрдеा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рд╣ोрддी рд╣ै рдЬрд╣ां рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдирдИ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдУं рдХी рддрд▓ाрд╢ рдоें рдЖрдП рдЫाрдд्рд░ рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рддрд░ीрдХे рд╕े рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдЬ्рдЮाрди рджेрддे рд╣ैं। рдЬрдм рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрддे рд╣ैं рддो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЕрдкрдиे рдпोрдЬрдиा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рддैрдпाрд░ी рднी рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЬो рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдкрд░ рдкреЭाрдиी рд╣ोрддी рд╣ै рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рд╕े рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ुрдЪिрдХрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрдЪ्рдЫे рдвंрдЧ рд╕े рд╣ृрджрдпाрдЧрдо्рдп рдХрд░ें। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рддैрдпाрд░ी рдХा рдЕрд░्рде рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдХैрд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ुрдЧрдо рдмрдиाрдпा рдЬाрдП рддाрдХि рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рд░ुрдЪिрдХрд░ рд╣ो।рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рддрдеा рдЙрдкрдпोрдЧ рдЖрджि рдкрд░ рдз्рдпाрди рджेрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।

рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг (Presentation)

рддैрдпाрд░ी рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдРрд╕ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рдЙрд╕े рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдкूрд░्рдгрддा рд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ु рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рд╣ो рд╕рдХे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рдк्рд░рд╕्рддुрддिрдХрд░рдг рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг рд╣ोрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╢ांрддिрдкूрд░्рд╡рдХ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╡िрд╖рдп рдХो рд╕рдордЭ рдкाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиी рдпोрдЧ्рдпрддा рдФрд░ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЕрдЪ्рдЫे рдвंрдЧ рд╕े рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рдЙрд╕े рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░ рд╕рдХे। рдЕрдз्рдпेрддा рдЕрдкрдиी рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдЧ्рд░рд╣рдг рдпा рд╕рдордЭрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг рд╣ैं।

 рддुрд▓рдиा (Comparison)

рддुрд▓рдиा рднी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рдЧрд▓рддी рдХो рд╕ुрдзाрд░рдиे рдХा рдоौрдХा рдоिрд▓рддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рддुрд▓рдиा рдХрд░ рдк्рд░рдердо рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╕े рджूрд╕рд░ा рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХो рдмेрд╣рддрд░ рддрдеा рд╕ाрд░рдЧрд░्рднिрдд рд╕ुрд╕ंрдЧрдд рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдЕрдз्рдпाрдкрди рд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рдЬाрдЧृрддि рдЖрддी рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдЕрдЪ्рдЫे рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг (Generalization)

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдПрдХ рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХा рджूрд╕рд░े рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХा рддुрд▓рдиा рдХрд░ рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдЕрдзिрдХ рдЖрдХрд░्рд╖рдХ рдмेрд╣рддрд░ рдкрд░िрдгाрдо рджे рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЪрд░рдг рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдкрд░िрдгाрдоों рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдФрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдкрд░िрдгाрдо рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╕ाрдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рдмेрд╣рддрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдХा рдж्рдпोрддрдХ рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдиिрдпрдо рд╕ंрдЧрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ (Application)

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рдмрдиाрдиा рд╣ै। рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдиिрдд्рдп рдирдП рд╕ूрдЪрдиा рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ृрдЬрди рдХрд░ рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рдХрд░рдиा рд╣ै। рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдиैрддिрдХ рдЧुрдг рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рдпोрдЬрдиा рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдмेрд╣рддрд░ рдиिрдпрдорддः рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░ рдиिрдд्рдп рдк्рд░рддिрджिрди рдирдпे рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ी рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ै। рдХ्рдпोंрдХि рдХिрд╕ी рдиिрдпрдо рдХा рд╕рдоाрди्рдпрдиिрдХрд░рдг рдХा рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рд╣ी рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЧрддि рдХो рдЬाрд░ी рд░рдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдиिрдд्рдп рдирдпे рдЕрдиुрдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдХिрд╕ी рдХрдХ्рд╖ा рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╢ैрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеिрдпों рдХे рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╕ूрдЪрдиा рддрдеा рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╕ंрдЪाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХी рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдХा рдЕрд░्рде рд╕рдоाрди्рдпрддः рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХी рдпोрдЬрдиा рддрдеा рдиीрддि рдХो рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡िрдд рдХрд░рдиे рд╕े рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЕрднिрд░ुрдЪि рдоुрдЦ्рдпрддः рдкрд╣рд▓ू рд╣ोрддे рд╣ैं- рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдиा рддрдеा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рдмौрдж्рдзिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдПрд╡ं рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдиा। рдпрд╣ рд╡िрдзि рддाрд░्рдХिрдХ рдПрд╡ं рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि (Lecture Method)

рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдПрд╡ं рдкुрд░ाрдиी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рдпрд╣ рдСрдЯोрдХ्рд░ेрдЯिрдХ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै। рдпрд╣ рдЬ्рдЮाрди рд╕ंрдЪाрд░ рдХा рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╕рдХ्рд░िрдп рддрдеा рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдиिрд╖्рдХ्рд░िрдп рд╣ोрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рддрдХрдиीрдХ рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдХрд▓ाрдд्рдордХ рдвंрдЧ рд╕े рдЫाрдд्рд░ों рдкрд░ рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдиीрддि рдЕрдкрдиाрдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдмोрдз्рдпрдЧрдо рдмрдиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рдХो рд▓ेрдХрд░ рдиिрдо्рди рдмाрддों рдХा рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै –

  • рд╡िрд╖рдп рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕ंрдкूрд░्рдг рд╡िрд╖рдп рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдХрд░ें
  • рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХी рдХрд▓ा рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा
  • рдЫाрдд्рд░ों рдоें рд╕ुрдирдиे рдХी рдЖрджрдд
  • рдПрдХ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдЕрди्рдп рд░ोрдЪрдХ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХे рд╕ाрде рдЬोрдб़рдиे рдХी рдХрд▓ा
  • рдирдП рдЬ्рдЮाрди рдХो рдкुрд░ाрдиे рдЬ्рдЮाрди рд╕े рдЬोрдб़рдиे рдХी рдХрд▓ा

рдпрдж्рдпрдкि рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рднाрд╡ рдХाрд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै рдкрд░ंрддु рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХो рд░ोрдЪрдХ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЙрдкрдХрд░рдг рдЖрджि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рдХे рджौрд░ाрди рдЫाрдд्рд░ों рд╕े рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдоें рд░ुрдЪि рд▓े।

рдкाрда рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╡िрдзि Lesson Demonstration Method)

рдкाрда рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рдПрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै рдЬिрд╕े рддрдХрдиीрдХी рд╕्рдХूрд▓ рддрдеा рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдкाрда рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рд╡िрдзि рдоें рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рдЙрд╕рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХрд░рдиा। рджूрд╕рд░े рдЪрд░рдг рдоें рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी рддрдХрдиीрдХ рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ु рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиा рддрдеा рдЕंрддिрдо рдЪрд░рдг рдоें рдкाрда рдХे рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░ рдЙрд╕рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рд╣ोрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдЕ-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд, рдЕ-рдЕрдиुрднрд╡ी рд▓ोрдЧ рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡िрдзि рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдЫाрдд्рд░ों рдоें рдкाрда рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рд╣ेрддु рдмрд╣ुрдд рд╣ी рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡िрдзि рд╣ै।

рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рд╡िрдзि (Question-Answer Method)

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рд╡िрдзि рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡िрдзि рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖ुрдУं рдпा рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХो рд╡िрд╖рдпों рдоें рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдПрд╡ं рд░ुрдЪि рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдХा рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╢ांрддिрдкूрд░्рдг рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ोрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ рд╡िрдзि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рд╡िрд╖рдп рдХे рдк्рд░рддि рдЬिрдЬ्рдЮाрд╕ा рдкैрджा рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдирдП рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдкूрдЫрдХрд░ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХी рдЬांрдЪ рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдПрд╡ं рдЙрдкрдпोрдЧी рдмрдиा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░ी рд╡िрдзि рдХो рдЕрдкрдиाрдХрд░ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдоें рд╡िрд╖рдп рдЕрднिрд░ुрдЪि рдкैрджा рдХрд░рдиे рддрдеा рд╕ीрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдмрд▓ рдЗрдЪ्рдЫा рд╢рдХ्рддि рдХो рдЬाрдЧृрдд рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдоुрдЦ्рдпрддः рддीрди рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдк्рд░рдердо рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг, рджूрд╕рд░ा рдЕрдиुрднрд╡, рддीрд╕рд░ा рдЬांрдЪ, рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд░ोрдЪрдХ рдПрд╡ं рдмोрдз्рдпрдЧрдо рдмрдиाрддे рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рдкाрда рдХो рд╡िрд╖рдпों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░рд╢्рди рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрддे рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдмेрд╣рддрд░ рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рддाрдХि рдЕрдз्рдпेрддा рдЕрдкрдиी рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдпोрдЧ्рдпрддाрдиुрд╕ाрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ, рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдПрд╡ं рдмोрдж्рдзिрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХो рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░ рд╕рдХे। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рднूрдоिрдХा рд╣ोрддी рд╣ै। рдХिрд╕ी рднी рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рдХрдХ्рд╖ा-рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдирдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдХ (Personal Factor) рддрдеा рдмौрдж्рдзिрдХ рдХाрд░рдХ (рдЗंрдЯेрд▓ेрдХ्рдЪुрдЕрд▓ рдлैрдХ्рдЯрд░)рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдХ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕े рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрд╡ं рдиैрддिрдХ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╡िрд╡ेрдХी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдмौрдж्рдзिрдХ рдХाрд░рдХ рдХा рддाрдд्рдкрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдмुрдж्рдзि рд╡िрд╡ेрдХ рд╕े рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рд╡िрд╡ेрдХ рдоें рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХे рдХाрд░рдг рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ोрдЪрдиे рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рднрдп, рдШрдмрд░ाрд╣рдЯ рдирд╣ीं рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдиिрдбрд░, рдиिрд░्рднीрдХ рдКрд░्рдЬाрд╡ाрди, рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ोрдЪ рд╡ाрд▓ा рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХाрд░рдХ (Personal Factor) рддрдеा рдмौрдж्рдзिрдХ рдХाрд░рдХ (Intellectual Factor рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рдиिрдо्рди рдХाрд░рдгों рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै –

рд╡िрд╖рдп рдХा рдХрдо рдЬ्рдЮाрди (Poor Knowledge of Subject)

рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдг рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдХा рдХрдо рдЬ्рдЮाрди рд░рдЦрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХो рд╕ंрддुрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХेрдЧा। рдЬिрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг-рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдкрдб़рддा рд╣ै рд╡िрд╖рдп рдХे рдЬ्рдЮाрди рд╣ी рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХा рдкрд░िрдЪाрдпрдХ рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХा рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп (Health of Teacher)

рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╣ी рдзрди рд╣ै। рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рдмिрдиा рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рдЬाрд░ी рд░рдЦрдиा рдХрдаिрди рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдХेंрдж्рд░ीрдп рднूрдоिрдХा рд╣ोрдиे рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдЙрд╕े рдоेрд╣рдирддी рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╡ рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ोрдиा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рдоाрдирд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕्рд╡рд╕्рде рдирд╣ीं рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдмीрдоाрд░ рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рд╡िрдкрд░ीрдд рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рдЕрд╡рд╢्рдп рдкреЬेрдЧा।

рдЬ्рдЮाрди-рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (Knowledge-Communication)

рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рдЕрдкрдиे рд╡िрд╖рдп рдоें рдк्рд░рд╡ीрдгрддा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рддрднी рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЕрди्рдпрдеा рд╡рд╣ рдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕ंрдЪाрд░ рдоें рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ो рдЬाрдПंрдЧे। рд╡िрд╖рдпों рдХा рдЕрдЪ्рдЫी рдЬाрдирдХाрд░ी рдпा рдЕрдкрдиे рдЬ्рдЮाрди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХो рд╕рд╣ी рдЬ्рдЮाрди рдпा рд╕ूрдЪрдиा рдХा рд╕ंрдЪाрд░ рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдХोрдИ рд╢ोрд░рдЧुрд▓ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП। рд╕ंрдЪाрд░ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рдмाрдзा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ (Mental level)

рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рд╕рдордЭрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХी рдХ्рдпा рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै? рдЙрд╕рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдХो рдЯрдЯोрд▓рдиा рд╣ोрдЧा рддрднी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡рдХाрд░ी рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрдз्рдпेрддाрдУं рдХे рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рддрд░ рдХी рд╕рдордЭ рд╕्рддрд░ рдХो рд╕рдордЭे рдмैрдЧрд░ рдпा рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдЬाрд░ी рд░рдЦрддा рд╣ै рддो рд╡рд╣ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

рддैрдпाрд░ी (Preparation)

рдХिрд╕ी рднी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ुрдЪाрд░ू рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХाрд░्рдп рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЬिрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХा рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рддो рдЙрд╕ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╖рдпों рдХी рддैрдпाрд░ी рдХрд░рдиी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрджि рд╡िрд╖рдпों рдХी рддैрдпाрд░ी рдХिрдпे рдмрдЧैрд░ рдХрдХ्рд╖ा-рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдг рдоें рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдХी рдУрд░ рд╕े рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдк्рд░рд╢्рди рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдЬрд╡ाрдм рджेрдиा рдХрдХ्рд╖ा рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрд╣ рддрднी рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдЬрдм рдкрдв़ाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рддैрдпाрд░ी рдХे рд╕ाрде рдХрдХ्рд╖ा рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрдП।

рддрдд्рдХ्рд╖рдг рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा (Presence of mind)

рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рддрдд्рдХ्рд╖рдг рдмौрдж्рдзिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╢िрдХ्рд╖рдХ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдХрдХ्рд╖ा рдоें рдкрдв़ा рд░рд╣े рд╣ैं рдкрд░ंрддु рдЕрдз्рдпेрддा рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдоें рд░ुрдЪि рдирд╣ीं рд▓े рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЙрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै рддो рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХो рддुрд░ंрдд рдХिрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рддрдХрдиीрдХ рдпा рддрдд्рдХाрд▓िрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░ рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдмрдиाрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै рдЕрди्рдпрдеा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдоें рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдмрдиाрдиे рдХी рдХाрд▓ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдП।

рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рдЫाрдд्рд░-рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдФрд╕рдд (Unbalanced Student-Teacher Ratio)

рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдпा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХ-рдЫाрдд्рд░ рдФрд╕рдд рдХा рдоाрдирдХ рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЙрд╕рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрдХ्рд╖ा рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рднाрд╡ी рддрдеा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ोрдЧा। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЫाрдд्рд░ рдХा рдоाрдирдХ рдФрд╕рдд рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рд╣ोрддा рд╣ै рддो рдЙрд╕рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдк्рд░рднाрд╡ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рджिрдЦाрддा рд╣ै। рдЫाрдд्рд░-рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдЕрд╕ंрддुрд▓िрдд рдФрд╕рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╕ुрдирдиे рдоें рдХुрдЫ рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдП рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рд╢िрдХ्рд╖рдг рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ोрддी рд╣ै

рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा (Infrastructure)

рдХिрд╕ी рднी рд╕ंрд╕्рдеाрди рдХा рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЬैрд╕े рдЙрдкрд╕्рдХрд░, рдк्рд░рд╕ाрдзрди, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкेрдпрдЬрд▓, рдЦेрд▓рдХूрдж рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдПрд╡ं рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдЖрджि рд╕्рд╡рд╕्рде рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ोрддा рд╣ै। рдпрджि рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рд╕े рдЕрдиिрднिрдЬ्рдЮ рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдХी рдоूрд▓ рднूрдд рд╕ुрд╡िрдзाрдПं рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг (Teaching Aids/Tools)

рд╕рд╣ाрдпрдХ рдЙрдкрдХрд░рдг рдХिрд╕ी рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддा рд╣ै। рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рддрдеा рддрде्рдп рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдеा рдХрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░рднाрд╡ी рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЬрдм рдХिрд╕ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рдмिрдиा рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХाрд░्рдп рдХो рд╕ंрдкाрджिрдд рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдоें рдХрдаिрдиाрдИ рд╣ोрддा рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕ंрддुрд╖्рдЯि рдЬрдирдХ рдвंрдЧ рд╕े рд╡िрд╖рдп рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдпा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП। рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпाрдЦ्рдпाрди рд╡िрдзि рд╕े рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХाрд░्рдп рдк्рд░рднाрд╡ी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддा। рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░ рдХिрд╕ी рд╡िрд╖рдп рд╡рд╕्рддु рдХो рд░ोрдЪрдХ рдФрд░ рдмोрдзрдЧрдо्рдп рдмрдиाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ै।

рд╕्рд░ोрдд :-рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдФрд░ рдХिрддाрдм 


Share:

Unordered List

Search This Blog

Powered by Blogger.

About Me

My photo
Education marks proper humanity.

Recent Posts

Santhali Kahni "Tara-Anchar" (рддाрд░ा рдЕंрдЪाрд░)

  рддाрд░ा рдЖрдЮ्рдЪाрд░ (рдХाрд╣рдиी) рдк्рд░ो. (рдбॉ.) рдХृрд╖्рдг рдЪंрдж्рд░ рдЯुрдбू рдХाрд▓्рдкрдиिрдХ рддрд╕्рд╡ीрд░                     рдЪाрдЗрдд् рдмाрдЗрд╕ाрдШ рджिрди рддाँрд╣ेंрдХाрдиा। “рдмाрд╕рдпाрдо рддोрд░ाрдЦोрди рдЧे рд▓ोрд▓ो ...

Text Widget

Featured Posts

Popular Posts